نقش محیط کالبدی شهر در سلامت عمومی شهروندان (مطالعۀ موردی: شهر کرمان)

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی (کاربردی - توسعه ای)

نویسندگان

1 استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 استادیار گروه علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

10.22103/JUSG.2021.2046

چکیده

تبیین موضوع: فضاهای شهری تأثیر زیادی بر سلامت عمومی شهروندان دارند. تا به امروز، تقریباً همه تحقیقات درباره رابطه محیط کالبدی شهر و سلامت شهروندان تنها بر ارزیابی ادراک شهروندان از محیط شهری متکی بوده است. در مقاله حاضر ارتباط کیفیت سلامت عمومی شهروندان با جنبه‌های عینی اندازه‌گیری شده محیط کالبدی شهر با در نظر گرفتن متغیرهای جمعیت بررسی شده است.
روش: تحقیق حاضر به لحاظ هدف توسعه‌ای و  به لحاظ روش میدانی می‌باشد. بدین منظور پس از مرور ادبیات تحقیق در مرحله اول حجم نمونه با استفاده از روش نمونه‌گیری تصادفی کوکران تعیین و در مرحله دوم با استفاده از روش نمونه‌گیری خوشه‌ای سلسله مراتبی و با تکنیک پرسشنامه زمین مرجع، داده‌های نظرسنجی پرسشنامه‌کیفیت سلامت عمومی شهروندان کرمانی از 384 نفر پاسخگو در سال 1398 گردآوری گردید. همچنین با تشکیل پایگاه داده بلوک آماری سرشماری عمومی نفوس–مسکن سال 1395 در سیستم اطلاعات جغرافیایی ویژگیهای محیط کالبدی شهر کرمان از جمله؛ متغیرهای تراکم مسکونی، تراکم تجاری همکف، تراکم تقاطع معابر و تراکم فضای سبز و شاخص‌های نسبت اختلاط کاربری زمین و قابلیت پیاده‌روی محاسبه شد. در نهایت مقادیر همبستگی جزئی متغیرهای فرم شهری کرمان با مقادیر شاخص کیفیت سلامت عمومی شهروندان برآورد و تحلیل گردید.
یافته ها: برآورد همبستگی جزئی بین مقادیر کیفیت سلامت عمومی با سن رابطه مثبت معنادار و با تحصیلات رابطه منفی معنادار داشته است. همچنین مقادیر شاخص کیفیت سلامت عمومی با مقادیر تراکم تجاری همکف، تراکم تقاطع‌ها و نسبت اختلاط کاربری زمین ارتباط معناداری داشته است. شاخص قابلیت پیاده روی نیز که از ترکیب فاکتورهای شکل شهری بدست آمد ارتباط معناداری با شاخص کیفیت سلامت عمومی داشت. در این میان متغیر تراکم فضای سبز شهری با شاخص کیفیت سلامت عمومی شهر کرمان همبستگی کاملاً معناداری را ارائه نمود.
نتایج: تحقیق حاضر مبین این فرضیه است که طراحی محیط کالبدی شهر به طور قابل توجهی با سطح کیفیت سلامت عمومی شهروندان کرمانی مرتبط است. نتایج بر این تأکید دارند که افزایش تراکم فضای تجاری همکف محلی، نسبت اختلاط کاربری زمین، اتصال بیشتر معابر به یکدیگر از جمله مداخلاتی است که می‌تواند با ارتقاء شاخص قابلیت پیاده‌روی محلات در کنار توسعه فضای سبز شهری کیفیت سلامت عمومی شهروندان را بهبود بخشد.

کلیدواژه‌ها


ابراهیم زاده، عیسی ؛ عبادی جوکندان، اسماعیل (1387). تحلیلی بر توزیع فضایی-مکانی فضای سبز در منطقه سه شهری زاهدان. مجله جغرافیا و توسعه، شماره 11، صص 58-39.
آبرون، علی اصغر ؛ قرایی، فریبا ؛ طباطبائیان، مریم (1397). واکاوی ابعاد کیفیت محیط شهری مؤثر بر سطح سلامت روانی شهروندان، مورد مطالعاتی: محله‌های بهار و انقلاب اسلامی شهر سبزوار. فصلنامه آرمانشهر، دوره 11، شماره 25، صص 263-251.
آقاملایی، سحر؛ نیکخواه، هدایت الله؛ مقصودی، سوده (1398).  بررسی رابطه بین سبک زندگی و  سلامت عمومی در شهروندان کرمانی. فصلنامه علمی- پژوهشی سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، دوره 3، شماره 3، صص 72-65.
باقری، محمد ؛ عظمتی، حمید رضا (1389). ارتقاء سلامت جسمی-روانی شهروندان با طراحی محیط و منظر شهری. انسان و محیط زیست، دوره 8، شماره 4 (15-پیاپی 26)، صص 88-83.
بحرینی، سیدحسین ؛ خسروی، حسین (1389). سلامت جسمی شهروندان در شهرهای جدید، بررسی نقش طراحی شهری در میزان فعالیت‌های فیزیکی، نمونه موردی: شهر جدید هشتگرد. نخستین همایش توسعه شهری پایدار، تهران.
پرتو، شهرزاد ؛ ایزدی، محمدسعید ؛ کریمی مشاور، مهرداد ؛ زابلی، روح الله (1398).  فضای باز عمومی حامی فعالیت فیزیکی و ارتقای سلامت شهروندان: یک مرور نظا ممند.‌ فصلنامه آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت ایران، دوره 7، شماره 2، صص142-126.
پژواک، فضل ا... ؛ دلفان حسنزاده، خلیل (1394). بررسی نقش طراحی محیط و منظر شهری بر سلامت شهروندان. همایش ملی معماری و شهرسازی بومی ایران، یزد.
حکیمیان، پانته‌آ (1394)‌. فضاهای شهری سلامت محور: ویژگ یهای کالبدی تأثیرگذار بر چاقی افراد. فصلنامه آرمانشهر، شماره 15، صص 224-215.
صابری‌فر، رستم (1397). بررسی رابطه بین عملکردهای مختلف پارک‌های شهری با سلامت  روانی سالمندان. مجله پژوهش‌های سلامت محور، ۴(۳)، صص ۳۰۰-۲۸۹.
صالحی فرد، محمد ؛ علی زاده، سید دانا (1387). تحلیلی بر ابعاد اجتماعی و روا نشناختی فضاهای سبز در شهرها(با رویکرد مدیریت شهری). فصلنامه مدیریت شهری، شماره 21،‌ صص 33-19.
عبداله زاده فرد، علیرضا ؛ شمس الدینی، علی (1399). نقش کیفیت محیطی محله در سلامت روحی و روانی ساکنان (مطالعه موردی محله سنگ سیاه، کلانشهر شیراز). دانش شهرسازی، دوره 4، شماره 2 - شماره پیاپی 11، صص 114-95.
عظیمی، المیرا ؛ ستارزاده، داریوش ؛ بلیان، لیدا ؛ عبدالله زاده طرف، اکبر ؛ فرامرزی اصلی، مهسا (1399). ارزیابی تاثیر عوامل کالبدی-محیطی فضاهای عمومی بر سلامت روان شهروندان(مطالعه مورد:شهر اردبیل). نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال بیستم، شماره 59، صص 319-307.
غضنفرپور، حسین؛ کریمی، صادق؛ سعیدی، فاطمه (1399). تحلیل تطبیقی سنجش کیفیت زندگی در بافت‌های قدیم و جدید شهری (مطالعة موردی: شهر کرمان). دوفصلنامة جغرافیای اجتماعی شهری، 7(1)، 19-1.
نوربالا، احمدعلی؛ باقری یزدی، سیدعباس ؛ محمد، کاظم (1387). اعتباریابی پرسشنامه 28 سؤالی سلامت عمومی به عنوان ابزار غربالگری اختلالات روا نپزشکی در شهر تهران-1380. مجله پژوهشی حکیم، دوره 11، شماره 4، صص 53-47.
Cervero, R., & Duncan, M. (2003). Walking, bicycling, and urban landscapes: evidence from the San Francisco Bay Area. American journal of public health, 93(9), 1478-1483.
Dannenberg, A. L., Jackson, R. J., Frumkin, H., Schieber, R. A., Pratt, M., Kochtitzky, C., & Tilson, H. H. (2003). The impact of community design and land-use choices on public health: a scientific research agenda. American journal of public health, 93(9), 1500-1508.
Ewing, R., & Cervero, R. (2001). Travel and the built environment: a synthesis. Transportation research record, 1780(1), 87-114.
Ewing, R., Meakins, G., Hamidi, S., & Nelson, A. C. (2014). Relationship between urban sprawl and physical activity, obesity, and morbidity–Update and refinement. Health & place, 26, 118-126.
Ewing, R., Schmid, T., Killingsworth, R., Zlot, A., & Raudenbush, S. (2003). Relationship between urban sprawl and physical activity, obesity, and morbidity. American journal of health promotion, 18(1), 47-57.
Foley, L., Prins, R., Crawford, F., Humphreys, D., Mitchell, R., Sahlqvist, S., ... & M74 Study Team. (2017). Effects of living near an urban motorway on the wellbeing of local residents in deprived areas: Natural experimental study. Plos one, 12(4), e0174882.
Forsyth, A., Oakes, J. M., Schmitz, K. H., & Hearst, M. (2007). Does residential density increase walking and other physical activity?. Urban Studies, 44(4), 679-697.
Frank, L. D., Andresen, M. A., & Schmid, T. L. (2004). Obesity relationships with community design, physical activity, and time spent in cars. American journal of preventive medicine, 27(2), 87-96.
Frank, L. D., Schmid, T. L., Sallis, J. F., Chapman, J., & Saelens, B. E. (2005). Linking objectively measured physical activity with objectively measured urban form: findings from SMARTRAQ. American journal of preventive medicine, 28(2), 117-125.
Frank, L., Engelke, P., & Schmid, T. (2003). Health and community design: The impact of the built environment on physical activity. Island Press.
French, S. A., Story, M., & Jeffery, R. W. (2001). Environmental influences on eating and physical activity. Annual review of public health, 22(1), 309-335.
Frumkin, H., Frank, L., Frank, L. D., & Jackson, R. J. (2004). Urban sprawl and public health: Designing, planning, and building for healthy communities. Island Press.
Goldberg, D. P., & Hillier, V. F. (1979). A scaled version of the General Health Questionnaire. Psychological medicine, 9(1), 139-145.
Gong, Y., Palmer, S., Gallacher, J., Marsden, T., & Fone, D. (2016). A systematic review of the relationship between objective measurements of the urban environment and psychological distress. Environment international, 96, 48-57.
Handy, S. L., Boarnet, M. G., Ewing, R., & Killingsworth, R. E. (2002). How the built environment affects physical activity: views from urban planning. American journal of preventive medicine, 23(2), 64-73.
Hillsdon, M., Panter, J., Foster, C., & Jones, A. (2006). The relationship between access and quality of urban green space with population physical activity. Public health, 120(12), 1127-1132.
Honold, J., Beyer, R., Lakes, T., & van der Meer, E. (2012). Multiple environmental burdens and neighborhood-related health of city residents. Journal of Environmental Psychology, 32(4), 305-317.
Humpel, N., Owen, N., & Leslie, E. (2002). Environmental factors associated with adults’ participation in physical activity: a review. American journal of preventive medicine, 22(3), 188-199.
Krefis, A. C., Augustin, M., Schlünzen, K. H., Oßenbrügge, J., & Augustin, J. (2018). How does the urban environment affect health and well-being? A systematic review. Urban Science, 2(1), 21.
Li, H., Liu, H., Yang, Z., Bi, S., Cao, Y., & Zhang, G. (2021). The effects of green and urban walking in different time frames on physio-psychological responses of middle-aged and older people in Chengdu, China. International journal of environmental research and public health, 18(1), 90.
Li, Q., Kobayashi, M., Inagaki, H., Hirata, Y., Li, Y. J., Hirata, K., ... & Kagawa, T. (2010). A day trip to a forest park increases human natural killer activity and the expression of anti-cancer proteins in male subjects. Journal of biological regulators and homeostatic agents, 24(2), 157-165.
Li, Q., Kobayashi, M., Wakayama, Y., Inagaki, H., Katsumata, M., Hirata, Y., ... & Miyazaki, Y. (2009). Effect of phytoncide from trees on human natural killer cell function. International journal of immunopathology and pharmacology, 22(4), 951-959.
Li, Q., Morimoto, K., Kobayashi, M., Inagaki, H., Katsumata, M., Hirata, Y., ... & Miyazaki, Y. (2008). A forest bathing trip increases human natural killer activity and expression of anti-cancer proteins in female subjects. J Biol Regul Homeost Agents, 22(1), 45-55.
McCormack, G. R., Giles-Corti, B., & Bulsara, M. (2008). The relationship between destination proximity, destination mix and physical activity behaviors. Preventive medicine, 46(1), 33-40.
McCracken, D. S., Allen, D. A., & Gow, A. J. (2016). Associations between urban greenspace and health-related quality of life in children. Preventive medicine reports, 3, 211-221.
Neuvonen, M., Sievänen, T., Tönnes, S., & Koskela, T. (2007). Access to green areas and the frequency of visits–A case study in Helsinki. Urban Forestry & Urban Greening, 6(4), 235-247.
Saelens, B. E., Sallis, J. F., & Frank, L. D. (2003). Environmental correlates of walking and cycling: findings from the transportation, urban design, and planning literatures. Annals of behavioral medicine, 25(2), 80-91.
Saelens, B. E., Sallis, J. F., Black, J. B., & Chen, D. (2003). Neighborhood-based differences in physical activity: an environment scale evaluation. American journal of public health, 93(9), 1552-1558.
Ward Thompson, C., Aspinall, P., Roe, J., Robertson, L., & Miller, D. (2016). Mitigating stress and supporting health in deprived urban communities: the importance of green space and the social environment. International journal of environmental research and public health, 13(4), 440.
Wendel‐Vos, W. M. S. J. F., Droomers, M., Kremers, S., Brug, J., & Van Lenthe, F. (2007). Potential environmental determinants of physical activity in adults: a systematic review. Obesity reviews, 8(5), 425-440.
White, M. P., Alcock, I., Wheeler, B. W., & Depledge, M. H. (2013). Would you be happier living in a greener urban area? A fixed-effects analysis of panel data. Psychological science, 24(6), 920-928.
Wolf, K. L., Lam, S. T., McKeen, J. K., Richardson, G. R., van den Bosch, M., & Bardekjian, A. C. (2020). Urban trees and human health: A scoping review. International journal of environmental research and public health, 17(12), 4371.
Wood, C. J., Pretty, J., & Griffin, M. (2016). A case–control study of the health and well-being benefits of allotment gardening. Journal of Public Health, 38(3), e336-e344.