تحلیل پیشران های ژئوپلیتیکی شهرهای بندری ایران با رویکرد سناریونویسی

قربانی سپهر, آرش; متقی, افشین

doi:10.22103/JUSG.2026.2196

تحلیل پیشران های ژئوپلیتیکی شهرهای بندری ایران با رویکرد سناریونویسی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی (کاربردی - توسعه ای)

نویسندگان

¹ پژوهشگر پسادکتری دانشگاه خوارزمی

² عضو هیات علمی گروه جغرافیای سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

10.22103/JUSG.2026.2196

چکیده

مقدمه: شهرهای بندری ایران به دلیل موقعیت راهبردی دریایی و ترانزیتی، نقش کلیدی در توسعه اقتصادی و ژئوپلیتیکی کشور دارند. با این حال، آینده این شهرها تحت تأثیر پیشران‌های متعددی قرار دارد که تاکنون به طور سیستماتیک شناسایی نشده است. هدف این پژوهش، شناسایی پیشران‌های ژئوپلیتیکی مؤثر بر آینده شهرهای بندری ایران و ارائه راهبردهای تجویزی مبتنی بر سناریونویسی است.
داده و روش: پژوهش حاضر از نوع کاربردی-اکتشافی و با رویکرد آمیخته (کمی-کیفی) انجام شده است. داده‌ها از طریق مصاحبه با ۱0 نفر از نخبگان و صاحبنظران حوزه جغرافیای سیاسی، شهرسازی و اقتصاد جمع‌آوری گردید. برای تحلیل داده‌ها از نرم‌افزارهای تحلیل ساختاری MICMAC و سناریونویسی ScenarioWizard استفاده شد.
یافته‌ها: پنج پیشران کلیدی به عنوان مهم‌ترین متغیرهای تأثیرگذار شناسایی گردید: (۱) ایجاد انگیزه در سرمایه‌گذاران، (۲) توسعه گردشگری دریایی-اقتصادی، (۳) مرکزیت شرکت‌ها و برندهای جهانی، (۴) کسب‌وکار متنوع، و (۵) نیروی پویای مرکزی و پذیرش جمعیت‌های مهاجر. بر اساس ترکیب حالت‌های این پیشران‌ها، هشت سناریو در سه گروه «شکوفایی اقتصادی» (مطلوب)، «ناکارآمدی دولت» (ایستا) و «تحریم‌های همه‌جانبه» (بحرانی) تدوین گردید. سرمایه‌گذاری به عنوان بحرانی‌ترین نقطه اهرمی شناسایی شد.
نتیجه‌گیری: تحقق آینده مطلوب شهرهای بندری ایران مستلزم اتخاذ راهبردهای تهاجمی در جذب سرمایه، توسعه گردشگری دریایی، هوشمندسازی بنادر، دیپلماسی اقتصادی و یکپارچه‌سازی مدیریت شهری-بندری است. در غیاب این اقدامات، تداوم وضع موجود یا تشدید تحریم‌ها منجر به کاهش رقابت‌پذیری و حذف تدریجی ایران از شبکه ژئوپلیتیکی بنادر جهانی در یک دهة آینده خواهد شد.

کلیدواژه‌ها