شناسایى شاخص‌هاى جمعیتى و اجتماعى مؤثر بر تخصیص مسکن حمایتى (مطالعۀ موردى: شهر نیشابور)

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی (کاربردی - توسعه ای)

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد، بخش جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران

2 دانشیار، بخش جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران

10.22103/jusg.2025.2167

چکیده

مقدمه: با وجود تلاش‌های دولت‌ها از دهۀ 20 شمسی تاکنون، مشکل کمبود مسکن ارزان‌قیمت همچنان وجود دارد. این مشکل نه تنها کمی بلکه کیفی راهم شامل می‌شود. مشکل نامناسب بودن مسکن در نیشابور نه فقط کمی است بلکه شامل عوامل کیفیت و دسترسی نیز می‌باشد. شاخص‌های اجتماعی-جمعیت‌شناختی نقش مهمی در تعیین مقرون‌به‌صرفه بودن و مناسب بودن مسکن دارند. بدون تجزیه ‌و تحلیل جامع این شاخص‌ها، برنامه‌های مسکن در معرض خطر ناهماهنگی با نیازهای واقعی جمعیت است. هدف نهایی کشف الگوها و بینش‌هایی است که به توسعه استراتژی‌های مؤثرتر در مسکن حمایتی کمک کند و درک بهتری از تعامل ویژگی‌های اجتماعی-جمعیت‌شناختی و ثبات مسکن ارائه دهد.
روش‌شناسی: این پژوهش به تحلیل عمیق شاخص‌های جمعیتی و اجتماعی می‌پردازد. داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای، اسنادی و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 16 نفر از مسئولان حوزه مسکن حمایتی جمع‌آوری شده است. روش کیفی اصلی در پژوهش حاضر از روش تحلیل مضمون با رویکرد استقرایی استفاده شده است. کدگذاری به عنوان ابزاری در چارچوب تحلیل مضمون و برای استخراج مضامین پایه از داده های مصاحبه ها به کار رفته است. شیوه استخراج و کدگذاری داده ها با استفاده از روش کدگذاری ترکیبی در نرم‌افزار Maxqda انجام شده و شامل سه مرحلۀ کدگذاری باز، محوری و انتخابی است.
یافته‌ها: کدها و فراوانی آن‌ها از 16 مصاحبه‌کننده نشان می‌دهد که شاخص «ازدواج» با 69 فراوانی، بالاترین تأکید را به خود اختصاص داده و پس از آن «مهاجرت» و «نیازمندان و فقرای شهری» با 55 و 53 تکرار قرار دارند. این نتایج بیانگر اولویت‌دهی مصاحبه‌شوندگان به این موضوعات در بررسی مسائل اجتماعی است، در حالی که شاخص‌هایی مانند «بی‌خانمانی» و «بعد خانوار» کمترین فراوانی را داشته‌اند.
نتیجه‌گیری: سیاست‌های مسکن حمایتی در نیشابور به نیازهای واقعی جمعیت پاسخ نمی‌دهند. برنامه‌ها عمدتاً بر مبنای نیازهای عمومی طراحی شده‌اند و ویژگی‌های خاص گروه‌های آسیب‌پذیر مانند زنان سرپرست خانوار و سالمندان نادیده گرفته شده است. عدم توجه به ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی موجب شده که این سیاست‌ها نتوانند مشکلات اقتصادی این گروه‌ها را به‌طور کامل حل کنند و برخی اوقات حتی مشکلات مسکن و فقر را تشدید نمایند. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


منابع
اسدی، احمد؛ پورمحمدی، محمدرضا. (۱۳۹۳). ارزیابی پروژه‌های مسکن مهر شهر زنجان. نشریه پژوهشات کاربردی علوم جغرافیایی. ۱۴ (۳۳):۱۷۱-۱۹۲.
اسدی،صالح؛ مشکینی، ابوالفضل؛ علوی، سید علی. (1399). تبیین سناریو های مسکن کم درآمد گروه های آسیب پذیر شهری کلان شهر تهران. مجله پژوهش جغرافیای انسانی،شماره 3، پیاپی113، 871-881
بهمنی، افشین؛ قائدرحمتی، صفر. (1395). ارزیابی مسکن مهر از نظر شاخص های کیفی مسکن مناسب (نمونه موردی:مسکن مهر 22 بهمن زنجان) ، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه ای،شماره1، 47-65
پور جوهری، امیرحسین؛ جعفری، شاهین. (1401). واکاوی چالش‌های آتی پیشروی سیاست‌های مسکن مهر و طرح اقدام ملی مسکن (مورد مطالعه: شهر جدید پردیس). فصلنامه چشم‌انداز شهرهای آینده. ۳ (۴): 108-89.
حسینی، مریم؛ دژدار، امید. (۱۳۹۷). بررسی شاخصه‌های مؤثر بر هویت مکان در مسکن اجتماعی نمونه‌ موردی: (مسکن مهر گلها، همدان). مطالعات محیطی هفت حصار. ۷ (۲۶):48-35.
رضایی، باقر؛ پاکدل فرد، محمدرضا؛ ستاری ساربانقلی، حسن؛ اکبری نامدار، شبنم. (1400). بازخوانی مفاهیم مسکن مهر از بعد کالبدی- اجتماعی در شهر جدید سهند (مورد مطالعه: مجتمع آفتاب). فصلنامه برنامه‌ریزی توسعه شهری و منطقه‌ای، 6(19)، 165-200.
زنگنه شهرکی، سعید؛ فرهادی خواه، حسین، حیدری، اصغر؛ فتوحی مهربانی، باقر؛ عباسی فلاح، وحید؛ فرهادی، ابراهیم؛ ابدالی، یعقوب. (1399). چالش‌های انبوه‌سازی مسکن، ارزیابی نقاط ضعف مسکن مهر در مقیاس ملی. مطالعات ساختار و کارکرد شهری، 7(24)، 129-154.
زهره، مسعود و رضایی، حسین. (1399). ارزیابی رضایتمندی سکونتی در مجموعه مسکن مهر به‌مثابه راهبردی جهت پیشگیری از اتلاف سرمایه ملی (مطالعه موردی: مجتمع دولت مهر شهر کرمانشاه). معماری و شهرسازی ایران، 11(2)، 20-5.
سقایی، محسن؛ مؤذنی، احمد و ثنایی راد، امیر. (1398). مسکن اجتماعی و عوامل مؤثر بر تأمین مسکن گروه‌های کم‌درآمد (نمونه موردی: اسلامشهر). جغرافیا، 17(63)، 195-179.
شکوهی بیدهندی، محمد صالح؛ سبحانی، علی؛ آژند، سپهر. (1397). آسیب‌شناسی پروژه‌ی مسکن مهر با توجه به آموزه‌های شهرسازی الگوی بومی سکونت (مورد مطالعاتی: بندر خمیر). پژوهش‌های معماری اسلامی. ۶ (۳): 116-91.
قائدرحمتی،صفر؛ مشکینی، ابوالضل؛ گروی، علیرضا. (1396). ارزیابی شاخص های کیفی مسکن در برنامه ریزی مسکن (مطالعه موردی: نواحی شهری نظرآباد، استان البرز) ، دوفصلنامه جغرافیا و توسعه فضای شهری شماره 2 دوره 4
قائدرحمتی،صفر؛ مشیکنی، ابوالفضل؛ آژند، مرتضی.(1393). آسیب شناسی پروژه های مسکن مهر(نمونه موردی:شهر جدید شهین شهر)، کنفرانس بین المللی نیارش پایا.
گیلانده غفاری، عطا؛ فیروزی مجنده، ابراهیم؛ عزیزی، علی؛  نیکفال مغانلو، ساسان. (1399). ارزیابی مطلوبیت سایت‌های مسکن مهر شهر اردبیل به لحاظ دسترسی به خدمات عمومی. مجله آمایش جغرافیایی فضا، 10(37)، 174-157.
مشکینی، ابوالفضل و ضرغام فرد، مسلم. (1398). برنامه‌ریزی مسکن شهری با نگاهی به ایران، چاپ اول، انتشارات سمت، تهران.
ملکی، سعید. (1390). بررسی وضعیت شاخص های کمی و کیفی اجتماعی مسکن در شهر اهواز، نشریه فضای جغرافیایی،شماره (36).
منجذب، محمدرضا؛ مصطفی‌پور، مصطفی. (1392). بررسی اثرات مسکن مهر بر بازار مسکن در ایران. سیاست‌های راهبردی و کلان، 1(شماره 3)، 15-1.
نجاتی، صادق؛ علوی، سیدعلی؛ قائدرحمتی، صفر. (1397). تحلیل فقر مسکن شهری از بعد اجتماعی(مطالعه موردی: محلات منطقه 17 شهر تهران)، دوفصلنامه جغرافیای اجتماعی شهری ، شماره 2، 87-106
References
Abdullahi, Oladimeji, L. (2021). Social Welfare and Access to Housing Among the Middle and Low-income Earners in Nigeria: A Review of Frameworks for Housing Delivery. Public Policy and Administration Research.
Aratani, Y. (2011). Socio-demographic Variations of Homeowners and Differential Effects of Parental Homeownership on Offspring's Housing Tenure. Housing Studies, 26(5), 723-746.
Asante, L.A., Ehwi, R.J. (2022). Housing transformation, rent gap and gentrification in Ghana’s traditional houses: Insight from compound houses in Bantama, Kumasi. Housing Studies, 37(4), 578-604.
Braun, V., Clarke, V. (2021). Thematic Analysis: A Practical Guide. Sage.
Cho, Y., Whitehead, C. (2013). The immobility of social tenants: is it true? Does it matter? Journal of Housing and the Built Environment, 28(4), 705-726. Buckner, L., Croucher, K., Fry, G., Jasinska, M. (2013). The Impact of Demographic Change on the Infrastructure for Housing, Health and Social Care in the North of England. Applied Spatial Analysis and Policy, 6(2), 123-142.
Clarke, A., Parsell, C., Vorsina, M. (2020). The role of housing policy in perpetuating conditional forms of homelessness support in the era of housing first: Evidence from Australia. Housing Studies, 35(5), 954-975.
Daniel, B., Charles, L. U. (2005). Bonding Social Capital in Low-Income Neighborhoods. Family Relations, 54, 644-653.
Debele, E. T., & Negussie, T. (2022). Socio-demographic and socio-economic dynamics underlying housing development of urban residents in Sebeta town, Ethiopia. Cogent Social Sciences, 8(1), 2130210.
Disney, R., Luo, G. (2015). The Right to Buy public housing in Britain: a welfare analysis. Journal of Housing Economics, 35, 51-68.
Emily, P., Abe, O., Modanloo, S., Jason, G., Sarah, M., Natasha, T., Olayinka, A., Steven, R. (2023). Permanent Supportive Housing for Those Experiencing Chronic Homelessness with High Health or Social Support Needs: A Scoping Review. Journal of Health Care for the Poor and Underserved, 34, 1178-1209.
Glaser, B.G., Strauss, A.L. (1967). The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. New York: Aldine de Gruyter.
Hulse, K., McPherson, A. (2014). Exploring Dual Housing Tenure Status as a Household Response to Demographic, Social and Economic Change. Housing Studies, 29(8), 1028-1044.
Jacoby, S., Özer, S. (2024). Housing Norms and Standards: The Design of Everyday Life. Urban Planning, 9(2), 1-5.
Katherine, H., Hirsch, D., Abigail, D. (2020). The Role of Social Support Networks in Helping Low Income Families through Uncertain Times. Social Policy and Society, 20, 17-32.
Kemp, P. (2011). Low-income Tenants in the Private Rental Housing Market. Housing Studies, 26, 1019-1034.
Lexie, R. G., Seth, A. B., Gary, S. C., Pink, G., Stearns, S., Domino, M. (2022). Permanent Supportive Housing Tenure Among a Heterogeneous Population of Adults with Disabilities. Population health management, 25 2, 227-234.
Liu, J., Ong, H.Y. (2021). Can Malaysia’s National Affordable Housing Policy Guarantee Housing Affordability of Low-Income Households? Sustainability, 13(16), 8841.
Marom, N., Carmon, N. (2015). Affordable Housing Plans in London and New York: Between Marketplace and Social Mix. Housing Studies, 30(7), 993-1015.
Martin, R. (2018). PROVIDING AFFORDABLE HOUSING FOR LOW-INCOME PEOPLE IN INDONESIA (DEVELOPMENT OF MODEL ON HOUSING LAW). IJASOS- International E-journal of Advances in Social Sciences, 3, 1094-1103.
Mikolai, J., Kulu, H. (2018a). Divorce, Separation, and Housing Changes: A Multiprocess Analysis of Longitudinal Data from England and Wales. Demography, 55, 83-106.
Mikolai, J., Kulu, H., Mulder, C. (2020). Family life transitions, residential relocations, and housing in the life course: Current research and opportunities for future work: Introduction to the Special Collection on “Separation, Divorce, and Residential Mobility in a Comparative Perspective”. Demographic Research, 43, 35-58.
Montgomery, P., Sharolyn, M., Karen, A.M. (2019). Priorities for Supportive Housing Services: Perspectives of People With Mental Illness in Northeastern Ontario. Canadian Journal of Nursing Research, 51, 264-273.
Pritika, H. (2017). Revisiting Low Income Housing A Review of Policies and Perspectives.
Rebecca, T.B., David, R.F., Erin, F., Amanda, D.W., Momana, J., Sonia, P., Reid, C., Resnick, B. (2021). Aging in Place for Older Subsidized Housing Residents: The Influence of Social Connection and Social Environment. Innovation in Aging, 5, 135-135.
Sarah, M.T.R., Tad, T.B., Gagnon, S., Caroline, R.M., Taylor, H. (2014). Living the high life: social status influences real estate decision making. Journal of Applied Social Psychology, 44, 611-621.
Saunders, B. et al. (2018). Saturation in qualitative research: exploring its conceptualization and operationalization. Quality & Quantity, 52(4), 1893–1907.
Valesca, L., Romana, X. (2022). Social housing systems and welfare in Ireland and Portugal: a comparative analysis. International Journal of Housing Policy, 23, 179-189.