تحلیل پیشران‌های شکوفایی شهری در اردبیل با استفاده از آینده‌پژوهی

غفاری گیلانده, عطا; واعظی, هما; غفاری چنذانق, نوید

doi:10.22103/jusg.2025.2163

تحلیل پیشران‌های شکوفایی شهری در اردبیل با استفاده از آینده‌پژوهی

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی (کاربردی - توسعه ای)

نویسندگان

¹ استاد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

² دانشجوی دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

10.22103/jusg.2025.2163

چکیده

مقدمه: شهر اردبیل طی سالهای اخیر شاهد افزایش قابل توجه میزان جمعیت بوده است. تحولات ناشی از افزایش جمعیت، موجب شده علیرغم برخورداری این شهر از قابلیت ها و ظرفیت های عظیم طبیعی، فرهنگی و اجتماعی و ویژگی هایی از جمله مرکزیت استان و اهمیت سیاسی و اقتصادی، هنوز نتوانسته به توسعه و شکوفایی شهری دست یابد.
داده و روش: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از لحاظ ماهیت، توصیفی- تحلیلی است که با بهره گیری از رویکرد آینده پژوهی صورت گرفته است. روش جمع آوری اطلاعات، کتابخانه ای و میدانی بوده است. جامعة آماری پژوهش 30 نفر از کارشناسان حوزۀ مدیریت شهری و خبرگان دانشگاهی است که به روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شدهاند. شاخص های استفاده شده در این پژوهش، 60 گویه در 6 بعد میباشد. به منظور سنجش داده ها از فنون آینده پژوهی مانند پیمایش محیطی، تکنیک دلفی و روش تحلیل اثرات متقابل در محیط نرمافزار میک مک استفاده شده است.
یافته‌ها: بر اساس نتایج، الگوی کلی پراکندگی عوامل مورد مطالعه نشانگر وضعیت یک سیستم محیطی ناپایدار است. بیشترین میزان تأثیرگذاری در بین ابعاد پژوهش به ترتیب مربوط به زیرساخت ها، بهره وری و رشد اقتصادی، برابری و شمول، کیفیت زندگی، حکمرانی شهری و پایداری زیست محیطی است. از بین 60 پیشران اولیۀ مورد مطالعه، 9 پیشران کلیدی شناسایی شده است که این پیشران ها جزو عوامل استراتژیک هستند؛ یعنی از تأثیرگذاری و تأثیرپذیری بالایی برخوردار هستند و در موقعیت ریسک و هدف قرار دارند.
نتیجه‌گیری: بر اساس نتایج به دست آمده، متغیرهای میانگین درآمد خانوار، بیکاری جوانان، خانوارهای حاشیه نشین، سرانة تولید شهر و اشتغال و مشارکت زنان، اصلی ترین عوامل به شمار میروند که در صورت مدیریت مناسب میتوانند به عنوان محرک توسعۀ شهر اردبیل عمل نمایند. نتایج تحقیق نشان می دهد که پیشران های کلیدی شکوفایی شهر اردبیل مربوط به دو بعد بهره وری و برابری و شمول اجتماعی هستند و لازم است که متولیان شهر به این ابعاد توجه ویژه ای داشته باشند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

منابع

آتشبار، هادی؛ ایلانلو، مریم. (1401). سنجش و رتبه‌بندی مناطق شهری براساس شاخص های شکوفایی شهری (مطالعه موردی: بندر ماهشهر). مطالعات توسعة پایدار شهری و منطقهای، 3 (1)، 87-68. https://www.srds.ir/article_152288.html

احدنژاد، محسن؛ حاضری جیقه، صفیه؛ مشکینی، ابوالفضل؛ پیری، عیسی. (1397). شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر شکوفایی شهری با رویکرد آیندهنگاری (مطالعۀ موردی: کلانشهر تبریز). پژوهش و برنامهریزی شهری، 9 (1)، 30-15. https://sanad.iau.ir/Journal/jupm/Article/1169870

اشنویی نوشآبادی، امیر؛ محمد ابراهیمی، مهشید. (1399). تعیین پیشرانهای کلیدی مؤثر بر زیستپذیری شهری با رویکرد آیندهپژوهی (مطالعه موردی: شهر کاشان). جغرافیا و برنامهریزی، 25 (76)، 41-27. https://doi.org/10.22034/gp.2021.13132

بختیاری، صادق؛ دهقانیزاده، مجید. (1392). نقش فعالیت های صنعتی در توسعة اقتصادی رهیافت مدل داده- ستانده (مناطق شهری). برنامهریزی و بودجه، 18 (2)، 79-59. http://jpbud.ir/article-1-983-fa.html

بریمانی، فرامرز؛ اصغری لفمجانی، صادق. (1389). تعیین شدت ناپایداری زیستمحیطی سکونتگاههای روستایی سیستان با استفاده از مدل ارزیابی چند معیاری. جغرافیا و توسعه، 8 (19)، 144-127. https://doi.org/10.22111/gdij.2010.1112

بوچانی، محمدحسین؛ قادری، علی. (1397). شکوفایی شهری: بررسی وضعیت شهرهای جهان با شاخص شکوفایی شهر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

جعفری، علی؛ حسن زاده، بهنام. (1402). رابطۀ مؤلفه های فرهنگی و شکوفایی شهر با تأکید بر مناطق حاشیهنشین. مطالعات جامعهشناختی شهری، 13 (49). 64-36. https://doi.org/10.30495/uss.2024.709687

جهانی، داریوش؛ نظمفر، حسین؛ معصومی، محمدتقی؛ صمدزاده، رسول. (1401). ارزیابی و سنجش شاخصهای شکوفایی شهری در شهر اردبیل. پژوهش و برنامهریزی شهری، 13 (51)، 18-1. https://doi.org/10.30495/jupm.2021.27628.3840

حسینیخواه، حسین؛ هاشمی عنا، سید کرامت؛ اکبری، محمود. (1403). تبیین چارچوب مفهومی شکوفایی شهری با رهیافت برنامهریزی بر پایة تحلیل مورفولوژیک (پژوهش موردی: شهر دوگنبدان). فضای جغرافیایی، 24 (87)، 30-1. http://geographical-space.iau-ahar.ac.ir/article-1-3758-fa.html

خداداد، مهدی. (1401). سنجش کیفیت زندگی در بافت‌های فرسودة شهر گرگان. فضای شهری و حیات اجتماعی، 1 (1)، 53-43. https://doi.org/10.22034/jprd.2022.15045

خزاعینژاد، فروغ. (1400). شناسایی نیروهای پیشران اثرگذار بر تحقق شکوفایی شهری (مورد پژوهش: شهر بجنورد). جغرافیا و توسعة ناحیهای، 19 (2)، 320-293. https://doi.org/10.22067/jgrd.2022.73926.1093

خندان، مینا. (1401). آسیب‌شناسی زیستپذیری شهری در حریم شهر تهران. توسعة فضاهای پیراشهری، 4 (2)، 204-189. https://www.jpusd.ir/article_158712.html

دانشپور، حمیدرضا؛ سعیدی رضوانی، نوید؛ بذرگر، محمدرضا. (1397). ارزیابی مناطق یازدهگانه شهر شیراز به لحاظ شکوفایی شهری با استفاده از مدل FAHP. پژوهش و برنامهریزی شهری، 9 (33)، 32-17. https://jupm.marvdasht.iau.ir/article_2900.html

رباطی، مریم. (1394). سنجش کیفیت محیط زیست شهری با به‌کارگیری مدل شاخص ترکیبی (مورد مطالعه: کلان‌شهر تهران). آمایش سرزمین، 7 (2)، 275-255. https://doi.org/10.22059/jtcp.2015.57198

رهسپار طلوعی، غزاله؛ حبیب، فرح؛ زرآبادی، زهرا سادات سعیده. (1400). توسعة مدل شکوفایی شهری در محلات تهران با تأکید بر مولفة کیفیت زندگی. علوم و تکنولوژی محیط زیست، 23 (9)، 76-61. https://doi.org/10.30495/jest.2022.38599.4410

رهنمایی، محمدتقی؛ فرجی ملائی، امین؛ حاتمینژاد، حسین؛ عظیمی، آزاده. (1391). تحلیلی بر مفهوم کیفیت زندگی شهری در شهر بابلسر. جغرافیا و آمایش شهری منطقهای، 2 (5)، 76-49. https://doi.org/10.22111/gaij.2012.886

زالی، نادر؛ پورسهراب، آناهید. (1396). آیندهنگاری توسعة منطقهای با رویکرد تلفیقی سناریونویسی و مدل تحلیلی SWOT مطالعة موردی: استان گیلان. آمایش فضا و ژئوماتیک، 21 (3)، 220-189.

زیاری، کرامتالله؛ ربانی، طاها؛ ساعد موچشی، رامین. (1401). آیندهپژوهی پارادایمی نوین در برنامهریزی با تأکید بر برنامهریزی شهری و منطقهای (مبانی، مفاهیم، رویکردها و روشها). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

سعیدپور، شراره؛ برزگر، صادق؛ رسولی، محمد. (1401). تحلیل و ارزیابی شاخص‌های شکوفایی در محلات شهری (مطالعه موردی: شهرسقز). برنامهریزی و توسعة محیط شهری، 6 (2)، 48-33. https://doi.org/10.30495/juepd.2022.692240

سلیمانی، محمد؛ حافظنیا، محمدرضا؛ قورچی، مرتضی؛ محمدیان، حسین. (1395). تبیین رابطة زیرساخت‌های شهری و جهانی‌شدن دولت محلی کلان‌شهری. پژوهشهای جغرافیای سیاسی، 1 (1)، 81-55. https://doi.org/10.22067/pg.v1i2.49565

سلیمانی مهرنجانی، محمد؛ تولایی، سیمین؛ رفیعیان، مجتبی؛ زنگانه، احمد؛ خزائینژاد، فروغ. (1395). زیست‌پذیری شهری: مفهوم، اصول، ابعاد و شاخص‌ها. پژوهشهای جغرافیای برنامهریزی شهری، 4 (1)، 50-27. https://doi.org/10.22059/jurbangeo.2016.58120

سیفالدینی، فرانک؛ پوراحمد، احمد؛ داریش، رضوان؛ نادر دهقانی الوار، سید علی. (1393). بسترها و چالشهای اعمال سیاست رشد هوشمند شهری مورد مطالعه: خرمآباد لرستان. جغرافیا و برنامهریزی شهری چشمانداز زاگرس، 6 (19) 79-57. https://sanad.iau.ir/Journal/zagros/Issue/42173

علوی، سعیده؛ نظمفر، حسین؛ عشقی چهاربرج، علی. (1399). ارزیابی و سنجش شاخصهای شکوفایی شهری (CPI) در کلانشهر تهران. برنامهریزی فضایی، 10 (3)، 97-77. https://doi.org/10.22108/sppl.2020.118069.1402

فرجی، عیسی. (1393). کاربرد تحلیل شبکه در محیط GIS در ارائة الگوی مناسب پوششدهی خدمات ایستگاههای آتشنشانی (مطالعه موردی شهر اردبیل). پایاننامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: عطا غفاری گیلانده، رشته جغرافیا و برنامهریزی شهری، دانشگاه محقق اردبیلی.

فیروزی، محمدعلی؛ شنبهپور، فرشته. (1399). تحلیل ساختاری شکوفایی شهری با رویکرد آیندهنگاری (مطالعۀ موردی: کلانشهر اهواز). جغرافیا و مطالعات محیطی، 35 (9)، 30-21. https://sanad.iau.ir/Journal/ges/Article/978606

گرمسیرینژاد، سروش؛ خرمبخت، احمدعلی؛ موغعلی، مرضیه. (1401). تدوین الگوی تحقق‌پذیری توسعۀ پایدار برمبنای شاخص‌های شکوفایی شهری (نمونۀ موردی: شهر جدید عالیشهر). جغرافیا و آمایش شهری منطقهای، 12 (45)، 204-189. https://doi.org/10.22111/gaij.2022.43154.3053

گودرزی، مجید؛ نصیری برم الوان، اقبال. (1403). بررسی نیروهای پیشران تأثیرگذار بر شکوفایی شهری با رویکرد آینده‌پژوهی (مطالعۀ موردی: شهر بهبهان). اقتصاد و برنامهریزی شهری، 5 (3)، 19-6. https://doi.org/10.22034/uep.2024.466469.1514

محمدخانی، مرتضی؛ کرکهآبادی، زینب؛ ارغان، عباس. (1402). خوانش پیشرانهای مؤثر بر وضعیت آینده شکوفایی کلان شهر تهران. فصلنامة جغرافیایی سرزمین، 20 (78)، 61-41. https://doi.org/10.30495/sarzamin.2023.73780.2098

مقیمی، ابوالفضل. (1394). معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی در رویکردهای نظری به برنامه‌ریزی شهری، معماری و صنعت ساختمان. مدیریت شهری و روستایی، 14 (38)، 104-75. https://ijurm.imo.org.ir/article-1-428-fa.html

مهری، معصومه؛ ایستگلدی، مصطفی. (1401). بررسی اثرات حکمروایی خوب شهری بر شکوفایی شهری در شهر شیراز. جغرافیا و روابط انسانی، 5 (1). 288-273. https://doi.org/10.22034/gahr.2022.330647.1668

نصراللهی، زهرا؛ انصاری سامانی، حبیب؛ روزبهانی، معصومه. (1397). برآورد تأثیر نابرابری درآمدبر شاخص توسعة پایدار: شواهدی از استانهای ایران. پژوهشهای رشد و توسعة اقتصادی، 8 (32)، 78-61. https://doi.org/10.30473/egdr.2018.4564

یزدانی، محمد حسن؛ پاشازاده، اصغر؛ زادولی، فاطمه. (1397). تحلیل مکانی-زمانی و علل بروز تصادفات شهری شهر اردبیل و ارائة راهکارهای مناسب کاهش آن. طرح تحقیقاتی، دانشگاه محقق اردبیلی.

یغفوری، حسین؛ چهارراهی، مسعود؛ راهدارپودینه، سمیه؛ تیلکوی بگهجان، فاطمه. (1402). شناسایی و تحلیل پیشرانهای کلیدی مؤثر بر شکوفایی شهر یزد با رویکرد آیندهپژوهی. جغرافیای اجتماعی شهری، 10 (1)، 46-27. https://doi.org/10.22103/JUSG.2023.2087

References

Arimah, B. (2017). Infrastructure as a Catalyst for the Prosperity of African Cities. Procedia Engineering, 198, 245-266. https://doi.org/10.1016/j.proeng.2017.07.159

Bakker, V., Verburg, P.H., & Vliet, J.V. (2021). Trade-offs between prosperity and urban land per capita in major world cities. Geography and Sustainability, 2(2), 134-138. https://doi.org/10.1016/j.geosus.2021.05.004

Federek, J., Perkins, P.‚ Luiz, J.‚ (2006). Infrastructure Investment and Long-Run Economic Growth of South Africa. World Development, Vol 6‚ No 34, Pp 1037-1059. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2005.11.004

Godet, A. J., Meunier, M. F., Roubelat, F. (2003). Structural Analysis with the MICMAC Method & Actors' Strategy with MACTOR Method. In Project: Futures Research Methodology, eds. J. C. Glenn and T. J. Gordon, AC/UNU Millennium, V2. 0. Washington, DC: 7-10.

Hampton, M. & O’Hara, S. (2024). Prosperity in progress: a new look at archetypes of successful community development. Front. Sustain. Cities 6,1408673. https://doi.org/10.3389/frsc.2024.1408673

Jones, S., Tefe, M., Appiah-Opoku, S.‚ (2015). Incorporating stakeholder input into transport project selection - A step towards urban prosperity in developing countries? Habitat International, 45, 28-20. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2014.06.017

Kratke, S. (2011). The Creative Capital of Cities: Interactive Knowledge Creation and the Urbanization Economies of Innovation. Wiley-Blackwell, Chichester.

Mazilu, M., Nita, A., Draguleasa, L. A., Mititelu-Ionus, O. (2023). Fostering Urban Destination Prosperity through Post COVID-19 Sustainable Tourism in Craiova, Romania. Sustainability, 15 (17). https://doi.org/10.3390/su151713106

Pittman, S. J., Rodwell, L. D., Shellock, R. J., Williams, M., Attrill, M. J., Bedford, J. ... & et al. (2019). Marine parks for coastal cities: A concept for enhanced community well-being, prosperity and sustainable city living. Marine Policy, 103, 160-171. https://doi.org/10.1016/j.marpol.2019.02.012

Slaughter, R. (1996). Futures studies: From individual to social capacity. Futures, 28 (8), 751-762. https://doi.org/10.1016/0016-3287(96)00009-2

UN-Habitat. (2015). The City Prosperity Initiative: Global City Report International City Leaders. Paper No. 3New York, USA. https://unhabitat.org/cpi-global-city-report-2015

UN-Habitat. (2018). The City Prosperity Initiative - Conceptualization and Application. Bangkok, Thailand.

Yigitcanlar, T., Dur, F., & Dizdaroglu, D. (2015). Towards prosperous sustainable cities: A multiscalar urban sustainability assessment approach. Habitat International, 45, 36-46. https://doi.org/10.1016/j.geosus.2021.05.004