نگاهی به یک دهه پژوهش های حاشیه نشینی در ایران بر اساس روش مرور سیستماتیک

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی (کاربردی - توسعه ای)

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جامعه شناسی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.

2 عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

چکیده

مقدمه: پس از انقلاب صنعتی ، مساله حاشیه نشینی به عنوان پدیده ای پیچیده، چندبعدی و پرکاربرد عمومیت یافت و نظریه پردازان گوناگونی به نظریه پردازی در این زمینه پرداختند تا پیامدهای گوناگون اجتماعی ، اقتصادی ، امنیتی و فرهنگی را فهم و کنترل کنند. در این راستا نظریات گوناگون ساختاری-کارکردی، تضادگرا و کنش گرا هر یک منطبق با پارادایم فکری خویش به مساله ورود پیدا کردند و راه حل های گوناگونی ارائه دادند. بنیادگرایان بر برخورد ریشه ای با توزیع نابرابر فرصت ها ، هدف گرایان بر ساماندهی ، بهینه سازی و توانمندسازی و مساله گرایان بر نقش مدیران شهری تاکید کردند
داده و روش: این پژوهش منطبق با استراتژی کیفی و با تکنیک مرور سیستماتیک انجام شده است . برای انجام پژوهش تمامی پژوهش هایی که طی سال 1390 تا 1402 در زمینه حاشیه نشینی در ایران انجام شده اند و در نشریات مقالات علمی-پژوهشی معتبر در حوزه علم جامعه شناسی و برنامه ریزی شهری انتشار یافته اند مورد بررسی قرار گرفته اند و در نهایت 48 پژوهش حائز شرایط شناخته شد.
یافته‌ها: پس از مرور کامل پژوهش های منتخب ، پنج دسته شامل علل ، پیامدها ، بررسی چندمتغیری حاشیه نشینی ، توصیف حاشیه نشینی از نگاه حاشیه نشینان و بیان ویژگی های حاشیه نشینی شناسایی شد و بالغ بر 80 یافته در پنج جدول به نمایش درآمد
نتیجه‌گیری: استتفاده از یافته های پژوهشی در زمینه مدیریت شهری ، چشم اندازی تحول آفرین در زمینه مدیریت مساله پیچیده در اختیار پژوهشگران و مدیران شهری قرار میدهد و میتوانند در زمینه های گوناگونی به ویژه منطبق با روش های فرصت –تهدید و روش های کیفی گرا توسعه یابند .

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهیم زاده، عیسی؛ زارع، محمد. (1393). سنجش میزان سرمایه اجتماعی, مشارکت و توسعه پایدار شهری مورد شناسی؛ منطقه سه کلانشهر زاهدان. جغرافیا و آمایش شهری - منطقه ای، 4(11)، 15-30
استعلاجی، علیرضا؛ حسین­زاده ، نعمت. (1395) راهبردهای مدیریت بحران در سکونتگاه­های غیررسمی اسلام شهر با تأکید بر توانمندسازی. فصلنامه علمی پژوهشی جغرافیا ، 7 (1)، 101-85
اسماعیلی، رضا؛ امیدی، مهدی. (1391). بررسی تجربه حاشیه­نشینی از دیدگاه حاشیه­نشینان: یک مطالعه پدیدار شناسانه. مطالعات جامعه­شناختی شهری (مطالعات شهری)، 2(3)، 179-208
امیری ، نسیم و همکاران (1397). ارزیابی فقر شهری در سکونتگاههای غیررسمی با استفاده از مدل تحلیل عاملی ( شهرک سیدی کرمان). فصلنامه پژوهش­های نوین علوم جغرافیایی، معماری و شهرسازی، شماره 15، 231-221
ایران دوست، کیومرث؛ حبیبی، کیومرث؛ خندان، محمد. (1397). عوامل مؤثر بر پراکنده­رویی شهری در شهرهای ایران (نمونه موردی شهر رشت). آمایش جغرافیایی فضا، 8(28 )، 67-82
باقری میاب ، شهلا؛ کریمی­کیا ، محمدصادق. (1400) مدل­یابی خط مشی­گذاری فرهنگی پدیده حاشیه­نشینی در اهواز. نشریه توسعه محلی روستایی – شهری ، 13 (2)، 582-561
باقری­نیا، علی؛ زالی، نادر؛ زارعی، مجید. (1392). ساماندهی بافت قدیمی محله ساغری سازان کلان شهر رشت و ارائه راهکارهای آن با رویکرد نو شهرگرایی. اقتصاد و مدیریت شهری، 2(5)، 69-87
باقری، علیرضا. (1397). مطالعه تطبیقی احساس امنیت در مناطق مرکزی و حاشیه نشین شهرستان ساری. مطالعات امنیت اجتماعی، 9(56 )، 171-199
بذرگر، محمدرضا؛ رحیمی، محمد؛ سلطانی، علی. (1396). ظرفیت­سنجی مدیریت شهری در فرایند توانمندسازی سکونتگاه­های غیررسمی، نمونه موردی: پنج شهر ایران. جغرافیا، 15 (دوره جدید)(53)، 233-250
بهمنی، سجاد؛ همتی، رضا؛ ملتفت، حسین؛ ایزدی جیران، اصغر .(1397). مرور نظام‌مند مطالعات انجام شده در زمینه حاشیه‌نشینی (۱۳۷۵ تا ۱۳۹۶). مجله رفاه اجتماعی ، شماره 71 ، 135-85
بیات، بهرام. (1394). تحلیل آسیب­ها و جرایم مناطق حاشیه­نشینی شهر تهران. مطالعات امنیت اجتماعی، 2(43)، 1-20
پژوهان، موسی؛ فتحی، حمید؛ قاسم زاده، بهنام. (1394). کاربرد فن ارزیابی مشارکت روستایی در برنامه­ریزی سکونتگاه­های غیررسمی شهری ( پژوهش موردی: سکونتگاه اسلام اباد منطقه 2 تهران ). نشریه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران ، 4 (1)، 118-93
پیری، عیسی؛ زالی، نادر؛ تقی لو، علی اکبر. (1391). امکان­‌سنجی بکارگیری رهیافت­های توانمندسازی در ساماندهی سکونتگاه ­های غیررسمی ناحیه گلشهر مشهد. مطالعات و پژوهش های شهری منطقه ای، 3(12)، 119-134
جعفری، علی؛ حسین زاده، بهنام. (1402). رابطه مؤلفه­های فرهنگی و شکوفایی شهر با تأکید بر مناطق حاشیه­نشین. مطالعات جامعه­شناسی شهری ، 13 (49).
جلایی پور، حمیدرضا؛ عبداله پور، جمال. (1390). تمایز شهرگرایی و شهرنشینی بررسی شهرگرایی در مناطق کردنشین ایران، با تأکید بر شهر سردشت. مسائل اجتماعی ایران (دانشگاه خوارزمی)، 2(1).
حاتمی­نژاد ، حسین و همکاران. (1390). نقش مدیریت شهری در ساماندهی سکونتگاه­های غیررسمی. اندیشه جغرافیایی، 5 (10).
حاتمی­نژاد، حسین و همکاران. (1390). نقش مدیریت شهری در ساماندهی سکونتگاه­های غیررسمی ( مطالعه موردی: محله فرون آباد تهران) . اندیشه جغرافیایی، 5 (10).
حکمت­نیا، حسن. (1399). ارزیابی عوامل مؤثر بر ناپایداری سکونتگاه­های غیررسمی بر اساس نظر مطلعان و ذینفعان کلیدی (مطالعه موردی: محلات حاشیه نشین شهر یزد). جغرافیای اجتماعی شهری، 7(1 (پیاپی 16) )، 151-165
رجایی، سیدعباس،؛ عباسی فلاح، وحید؛ نجفی، اسماعیل. (1398). ارزیابی تطبیقی شاخص­های عینی و ذهنی کیفیت زندگی در سکونتگاه­های غیررسمی شهر ورامین. آمایش محیط، 12(46 )، 149-176
رکن الدین افتخاری، عبدالرضا؛ محمدی تیراندازه، مینو؛ عصاری آرانی، عباس. (1401). تحلیل اثرات حاشیه­نشینی بر سلامت زنان در کلانشهرهای تهران، مشهد، تبریز و کرمانشاه. نشریه جغرافیا و توسعه، 20 (68)، 115-87
زاهد زاهدانی، سید سعید. (1369). حاشیه­نشینی، شیراز ، نشر دانشگاه شیراز
زنگنه، یعقوب؛ حسین­آبادی، سعید. (1392). تحلیلی بر تعلق مکانی و عوامل مؤثر بر آن در سکونتگاه­های غیر رسمی (موردمطالعه: محدوده شرق کال عیدگاه سبزوار). مطالعات جامعه­شناختی شهری (مطالعات شهری)، 3(8)، 131-162
سهراب­زاده، مهران؛ رضوانی، زهره. (1400). فراترکیب مقالات پژوهشی در مورد عوامل مؤثر بر شکل گیری حاشیه­نشینی و پیامدهای آن در بازه زمانی( 1398-1388). مطالعات جامعه­شناختی شهری (مطالعات شهری)، 11(39 )
شریفی نیا، زهرا؛ نورا، محمدرضا؛ سندگل، مهدی. (1390). توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه­های غیررسمی با تأکید بر عوامل اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و زیست­محیطی (مطالعه موردی: محله غلام تپه بزی شهرستان آزادشهر). جغرافیایی سرزمین، 8(30)، 121-134
شفیعی دستجردی، مسعود؛ صادقی، نگین. (1396). بررسی تحقق­پذیری طرح­های بازآفرینی بافت فرسوده شهری به روش تلفیقی تحلیل شبکه­ای- کارت امتیازی متوازن، نمونه موردی: بافت فرسوده زینبیه اصفهان. باغ نظر، 14(46)، 5-14
صالحی امیری، سیدرضا؛ خدایی، زهرا (1390). حاشیه­نشینی و اسکان غیررسمی؛ چالش ها و پیامدها. تهران، نشر ققنوس.
ضیاتوانا، محمدحسن؛ شریفی، خدیجه. (1392). تبدیل شلمزار به شهر و نقش­آفرینی آن در توسعه روستاهای پیرامون مطالعه موردی: بخش کیار-شهرستان شهرکرد. پژوهش­های روستایی، 4(1 (پیاپی 13))، 49-75
عزیزیان، محمدصادق؛ نقدی، فریده؛ ملازاده، مهدی. (1392). ارزیابی توان اکولوژیک حاشیه شهر تبریز به منظور توسعه پایدار شهری با رویکرد MCE. پژوهش و برنامه­ریزی شهری، 4(13)، 113-128
عصر مهدوی، علیرضا. (1401). حاشیه­نشینی و تأثیر آن بر جرائم جنسی ( مطالعه موردی منطقه پاکدشت تهران. مجله بین­المللی پژوهش ملل ، دوره 7 ، شماره77
علاالدینی، پویا؛ مصطفی پورشاد، مهدیه؛ جلالی موسوی، آزاده. (1390). ارتقای وضعیت رفاهی اهالی سکونتگاه­های غیررسمی در ایران. رفاه اجتماعی، 11(41)، 69-91
علیزاده اقدم، محمد باقر؛ ربانی ، رسول. (1392). حاشیه­نشینی شهری. اصفهان، نشر دانشگاه اصفهان.
فاضلی، نعمت الله. (1385). فرهنگ فقر. انجمن جامعه­شناسی ایران ( نشست علمی).
فکوهی ، ناصر. ( 1383). انسان­شناسی شهری. تهران، نشر نی.
کامرانی، زهرا؛ سیف­الدینی، سیف­الله. ( 1392). شکل­گیری و گسترش پدیده حاشیه­نشینی نوین در کلانشهر تهران از انقلاب اسلامی تاکنون (مطالعه موردی: محله حصارک تهران. مطالعات جامعه­شناسی، 5 (20)، 21-7.
کرمی جوزانی، نوری کرمانی، علی؛ رجبی، آزیتا. (1399). ارائه الگوی پیامدهای اجتماعی ناشی از رشد محلات اسکان غیررسمی در اسلامشهر. مجله جامعه­شناسی ایران، 3 (4).
کریمی، جلیل؛ واعظ زاده، ساجده؛ ایاسه، علی. (1395). محله، مسکن و خشونت: مطالعه موردی مناطق حاشیه­ای و غیر حاشیه­ای شهر کرمانشاه. مطالعات جامعه­شناختی شهری (مطالعات شهری)، 7(21)، 83-106.
کریمی، نسیم. (1402). واکاوی سیاست تقنینی ایران در خصوص حاشیه­نشینی. تمدن حقوقی، 6(15 )، 289-30
کشیشیان سیرکی، گارینه؛ نیرومند، مهین. (1401). اصلاحات ارضی سال 1342 و اعتراضات سیاسی – اجتماعی در ایران. نشریه سیاست پژوهی ایرانی اسلامی، 1 (4)، 242-218
گنجی ، مرتضی. (1401). حاشیه­نشینی (اسکان غیررسمی) در ایران؛ رویکردها، سیاست­ها و اقدامات. مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی، شماره مسلسل 18545، کد موضوعی 210.
مافی، عزت اله؛ رضوی، محمدمحسن. (1391). برنامه­ریزی استراتژیک توسعه محله­ای با تأکید بر متغیرهای اجتماعی مطالعه موردی: محله طلاب شهر مشهد. مطالعات و پژوهش­های شهری منطقه ای، 4(14)، 115-130
نجفی کانی، علی اکبر؛ میرکتولی، جعفر؛ باباییان، طاهره. (1393). بررسی میزان رضایت حاشیه­نشینان از عملکرد مدیریت شهری و نقش آنان در توسعه فضایی و کالبدی حاشیه شهر بابل. جغرافیا و آمایش شهری - منطقه ای، 4(12)، 13-22
نقدی ، اسدالله. ( 1392). حاشیه­نشینی ( تئوری­ها، روش­ها، مطالعات موردی). تهران، نشر جامعه­شناسان.
نقدی، اسداله؛ زارع، صادق. (1391). حاشیه­نشینی به مثابه آپاندیسیت شهری (مورد مطالعه: جعفرآباد کرمانشاه). برنامه­ریزی منطقه­ای، 2(5)، 65-81
یزدانخواه ، فرزانه و همکاران. (1400). توانمندسازی بافت­های ناکارآمد شهری در راستای توسعه پایدار کلانشهر تبریز از منظر جامعه­شناسی شهری. مطالعات جامعه­شناسی شهری، 13 (51)،،  97-67.
Davis, M. (2004). planet of Slums (Urban Involution & the Informal Proletarian). New Left Review ,No .26,pp5-34
Imanpour, M., Shamsodini, A., & SARVAR, R. (2021). Analysis of Informal Settlement Scenarios in Northeastern Cities of Iran (Case study: Bojnourd City). JOURNAL OF GEOGRAPHICAL STUDIES OF MOUNTAINOUS AREAS, 2(1 (5) ), 77-92
Mooney, l., Knox, D., & Schacht, C. (2000). Understanding Social problem. EveHoward
Pile, S. (1999). What is a city?Published in city world. edited by Doreen Massey,John Allen and STEVE PILE ,Routledge and the open university pub.pp3-52.