استفاده از روش خوشه‌بندی و مدل TOPSIS برای ارزیابی اثرات پراکنده‌رویی شهری بر میزان احساس امنیت شهروندان (مطالعه موردی: شهر یزد)

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی (کاربردی - توسعه ای)

نویسندگان

1 دانشیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد رشته شهرسازی گرایش برنامه ریزی شهری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

3 دانشیار گروه مدیریت صنعتی، دانشگاه میبد، میبد، ایران

چکیده

مقدمه: پراکنده ­رویی شهری از جمله موضوعات محوری شهرسازی است که ناشی از رشد فیزیکی ناموزون کالبد شهر و عدم تناسب آن با رشد جمعیت شهر است. این نوع توسعه ناموزون شهری، پیامدهای مختلفی برای شهرها در برداشته و در برخی از موارد امنیت شهرها را تحت تأثیر قرار داده است. در همین راستا، این پژوهش با هدف شناخت اثرات پراکنده­رویی بر ابعاد اجتماعی به­ویژه بر احساس امنیت شهروندان در محلات مختلف شهر یزد انجام شده است.
داده و روش: روش پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از حیث روش، توصیفی-تحلیلی است و برای گردآوری اطلاعات از روش­های اسنادی (مقالات، طرح­های جامع و تفصیلی) و میدانی (پرسشنامه) استفاده شده است. جامعۀ آماری پژوهش، شامل کلیه ساکنان 15 تا 65 سال واقع در محلات شهر یزد در سال 1400 بوده و حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران 384 نفر برآورد شده که برای اطمینان بیشتر، 400 پرسشنامه توزیع شده است. برای تحلیل داده­ها، از مدل تاپسیس جهت تفکیک محلات شهر یزد به دو دسته متراکم و پراکنده، بر اساس شاخص­های تراکم جمعیت، متوسط مساحت پلاک­های مسکونی و نسبت مساحت اراضی خالی به کل مساحت محله و از مدل تحلیل خوشه­ایK-Means  برای بررسی احساس امنیت در سطح محلات، بر اساس شاخص­های احساس امنیت اجتماعی-رفتاری، اقتصادی و کالبدی-محیطی استفاده شده است.
یافته‌ها: نشان­دهندۀ آن است که میانگین مؤلفه­ های احساس امنیت، مقادیر متفاوتی داشته، به­نحوی­که نمی­توان به صورت کلی وضعیت مطلوب را در محلات متراکم یا پراکنده مشخص کرد. بر همین مبنا تحلیل خوشه­ای، محلات را در سه سطح احساس امنیت بالا، متوسط و پایین مجزا کرده است. بر اساس این تحلیل می­توان گفت که در خوشه­ای که عمده محلات متراکم قرار گرفته، احساس امنیت اقتصادی بالاتر بوده و در خوشه­ای که عمده محلات پراکنده قرار گرفته، احساس امنیت کالبدی-محیطی با توجه به ساخت­وسازهای جدید بالاتر بوده است و احساس امنیت اجتماعی-رفتاری در هریک از خوشه­ها در سطح متوسط می­باشد.
نتیجه‌گیری: پراکنده ­رویی در شهر یزد، معادل عدم امنیت در همه محلات پراکنده این شهر نبوده است؛ به­نحوی­که می­توان گفت جهت توسعه شهر، وجود امکانات و خدمات­رسانی مناسب و مکان­گزینی دانشگاه­ها و بیمارستان­ها در برخی از محدوده­های پراکنده، حتی نسبت به سایر محلات باعث توسعه­یافتگی بیشتر و سطح بالای امنیت شده است. بنابراین لازم است مسئولان شهری علیرغم توسعه پراکنده شهر، برنامه­ریزی لازم در خصوص توزیع بهتر امکانات و خدمات در جهت رضایتمندی و احساس امنیت شهروندان در همه محلات پراکنده مدنظر قرار دهند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


احدنژاد ‌روشتی، ‌محسن؛ طهماسبی‌مقدم، حسین؛ شامی، فاطمه؛ محرمی، سعید. (1397). تبیین فضایی پدیده پراکنده ­رویی شهری (مطالعه موردی: شهر قائم­شهر). جغرافیای اجتماعی شهری، 6 (1)، 13-1.
ایراندوست، کیومرث؛ حبیبی، کیومرث؛ خندان، محمد. (1397). عوامل مؤثر بر پراکنده ­رویی شهری در شهرهای ایران (نمونه موردی شهر رشت). مجله آمایش جغرافیایی فضا، 8 (28)، 82-67.
بمانیان، محمدرضا؛ محمودی­نژاد، هادی. (1387). تحقیقی در سنجش عوامل تأثیرگذار بر احساس امنیت شهری- نمونه موردی: شهر کرمان. فصلنامه مدیریت شهری، 19، 71-59.
بیات، بهرام. (1387). تبیین جامعه­شناختی احساس امنیت در بین شهروندان تهرانی، (با تأکید بر نقش پرداخت رسانه­ای و سرمایه اجتماعی). فصلنامه علوم اجتماعی، 35، 132-115.
پژمان، محمد؛ شیخی، حجت. (1400). عوامل مؤثر بر امنیت شهری. هشتمین همایش علمی پژوهشی توسعه و ترویج علوم معماری و شهرسازی ایران، تهران.
تقوایی، مسعود؛ سرایی، محمدحسین. (1385). گسترش افقی شهر و ظرفیت­های موجود زمین (مورد شهر یزد). مجله پژوهش­های جغرافیایی، 55، 152-133.
دهقانپور، علیرضا؛ سلمانی ندوشن، محمدعلی؛ رضایی، حجت. (1399). ارزیابی و تحلیل تغییرات رشد فیزیکی شهر یزد و پیش­بینی آن با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی طی دوره 2016-1973. فصلنامه جغرافیا (برنامه­ریزی منطقه­ای)،  11 (1)، 273-259.
راغبیان هنزایی، فاطمه؛ سرایی، محمدحسین؛ المدرسی، سیدعلی. (1402). سنجش پایداری اجتماعی محلات شهر یزد. فصلنامه آمایش محیط، 60، 136-115.
ربانی ابوالفضلی، غزاله؛ شفقی، سیروس؛ رهنما، محمدرحیم. (1397). ارزیابی پراکنده­رویی شهری با استفاده از مدل­های برنامه­ریزی فضایی در مشهد. تحقیقات جغرافیایی، 33 (2)، 90-107.
رضوی محمودآبادی، سیدمحمدجواد؛ قهرمان تبریزی، کوروش؛ زارعی محمودآبادی، محمد. (1395). شناسایی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر کارآفرینی در ورزش با رویکرد منسجم تحلیل چندمعیاره و کپ‌لند. پژوهش­نامه مدیریت ورزشی و رفتار حرکتی، 12 (23)، 130-113.
رهنما، محمدرحیم؛ عباس­زاده، غلامرضا. (1387). اصول، مبانی و مدل­های سنجش فرم کالبدی شهر. انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد.
زبردست، اسفندیار؛ حبیبی، سارا. (1388). بررسی پدیده پراکنده ­رویی و علل آن در شهر زنجان. نشریه هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی، 38، 115- 124.
زیاری، کرامت اله. (1390). بررسی آسایش و امنیت در محله­های شهر یزد. پژوهش­های جغرافیای انسانی، 76، 11-1.
ساروخانی، باقر. (1382). روش­های تحقیق در علوم اجتماعی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران.
سرایی، محمدحسین. (1384). فرآیند عرضه زمین و تأثیر آن بر گسترش شهرها، مورد نمونه: شهر یزد. رساله دکتری، دانشگاه اصفهان، گروه جغرافیا.
صالحی، اسماعیل. (1386). نقش آسایش محیطی فضاهای شهری در پیشگیری از ناهنجاری­ های رفتاری. فصلنامه محیط شناسی، 33 (44)، 94-83.
طاهرخانی، حبیب الله. (1381). ایجاد فضاهای قابل دفاع شهری. فصلنامه مدیریت شهری، 9، 95- 88.
عباس­زادگان، مصطفی؛ رستم یزدی، بهمن. (1387). بهره­گیری از رشد هوشمندانه در ساماندهی رشد پراکنده شهرها. مجله فناوری و آموزش، 3 (1)، 48-33.
عنابستانی، علی اکبر؛ جوانشیری، مهدی. (1396). تأثیر پراکنده­رویی بر احساس امنیت کالبدی در سکونتگاه­های روستایی (مطالعه موردی: شهرستان بینالود). برنامه­ریزی و توسعه کالبدی، 2(3 (پیاپی 7))، 37-62.
فاطمی، مهران؛ رضایی، حجت؛ مؤیدفر، سعیده. (1400). تحلیل اکتشافی عوامل مؤثر بر احساس ناامنی در فضاهای شهری (نمونه موردی: پارک­های ناحیه­ای شهر یزد). پژوهش­های جغرافیای انسانی، 53 (4)، 1208-1191.
کاظمیان، غلامرضا؛ نامی ملایی، شهرام. (1400). بررسی نظریه­های احساس امنیت شهری مرتبط با مدیریت شهری. هفتمین کنفرانس بین­المللی تحقیقات بین رشته­ای در عمران، معماری و مدیریت شهری قرن ۲۱، تهران.
کلکوهن، ایان. (1387). طراحی عاری از جرم؛ ایجاد مناطق امن و پایدار. ترجمه مهرداد رایجیان اصلی و حمید رضا عامری ساهویی، نشر میزان، تهران.
محبوبی منش، حسین. (1381). امنیت و انحرافات اجتماعی. فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان (کتاب زنان)، 5 (18)، 159-133.
مودت، الیاس؛ ملکی، سعید؛ مؤمنی، کوروش. (1396). ارزیابی و سنجش ساختار فضایی و خزش شهری (مطالعۀ موردی: شهر یزد). دوفصلنامه جغرافیای اجتماعی شهری، 4 (2)، 175-151.
موسوی، میرنجف؛ زارع، علیرضا؛ منوچهری میاندوآب، ایوب؛ آهار، حسن. (1396). تحلیل اثرات رشد پراکنده ­رویی شهری بر زیست ­پذیری محلات شهری مورد: شهر مراغه. پژوهش و برنامه­ریزی شهری، 8 (31)، 18-1.  
مهندسین مشاور آرمانشهر. (1388). طرح تفصیلی شهر یزد. شهرداری یزد.
مهندسین مشاور عرصه. (1382). طرح جامع شهر یزد. وزارت مسکن و شهرسازی، سازمان مسکن و شهرسازی یزد.
مؤمنی، منصور. (1389). مباحث نوین تحقیق در عملیات. تهران: انتشارات منصور مومنی.
مؤیدفر، سعیده؛ تقوایی، مسعود. (1394). بررسی رابطه مدیریت بحران و سازماندهی فضایی و امنیت در گردشگری (مطالعه موردی: شهر یزد). فصلنامه برنامه­ریزی و توسعه گردشگری، 4 (13)، 146-120.
مؤیدفر، سعیده؛ رضایی، حجت؛ فاطمی، مهران. (1398). تحلیلی بر پراکنش فضایی احساس امنیت در استان یزد با استفاده از الگوی ویکور. فصلنامه پژوهش­های راهبردی مسائل اجتماعی ایران، 8 (1)، 18-1.
نوروزی، فیض­اله؛ فولادی سپهر، سارا. (1388). بررسی احساس امنیت اجتماعی زنان 29-15 ساله شهر تهران و عوامل اجتماعی موثر بر آن. فصلنامه راهبرد، 18 (53)، 159-129.
نویدنیا، منیژه. (1385). تأملی نظری در امنیت اجتماعی؛ با تأکید بر گونه­های امنیت. فصلنامه مطالعات راهبردی، 31، 72-53.
هزارجریبی، جعفر؛کشوری چرمی، مصطفی؛ فاروقی، الهام؛ متقدم، عقیل. (1393). بررسی میزان احساس امنیت اجتماعی و عوامل مؤثر بر آن (مطالعة موردی: شهر تهران). فصلنامه برنامه­ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 20، 42-1.
Bhatta, B. (2010). Analysis of Urban Growth and Sprawl from Remote Sensing Data. India: Jadavpur University, Dept. Computer Science & Engineering.
Bhatta, B., Saraswati, S., & Bandyopadhyay, D. (2010). Urban sprawl measurement from remote sensing data. Applied geography, 30(4), 731-740.
Civelli, A., Gaduh, A., Rothenberg, A. D., & Wang, Y. (2023). Urban sprawl and social capital: Evidence from Indonesian cities. The Economic Journal, 133(654), 2110-2146.
Connelly, S. (2007). Mapping Sustainable Development as a Contested Concept. Local Environment, 12(3), 259–278.
Dadashpoor, H., & Shahhossein, G. (2024). Defining urban sprawl: A systematic review of 130 definitions. Habitat International, 146, 103039.
Ewing, R. (1997). Is Los Angeles-style sprawl desirable? Journal of the American planning association. 63(1), 107-126. [DOI: 10.1080/01944369708975728]
Hatab, A. A., Ravula, P., Nedumaran, S., & Lagerkvist, C. J. (2022). Perceptions of the impacts of urban sprawl among urban and peri-urban dwellers of Hyderabad, India: A Latent class clustering analysis. Environment, Development and Sustainability, 24(11), 12787-12812.
Inostroza, L., Baur, R., & Csaplovics, E. (2013). Urban sprawl and fragmentation in Latin America: A dynamic quantification and characterization of spatial patterns. Journal of environmental management, 115, 87-97.
Moghadam, S. S., & Mofrad, S. S. (2018). Urban sprawl trend analysis using statistical and remote sensing approach Case Study: Mashhad City. Creative City Design, 1(1), 1-8.
Paulo, P., Algirdas, M., & Hanna, S. (2014). Public Perception of Environmental, Social and Economic Impacts of Urban Sprawl in Vilnius. Societal Studies, doi: 10.13165/SMS-14-6-2-03
Pham, H. M., Yamaguchi, Y., & Bui, T. Q. (2011). A case study on the relation between city planning and urban growth using remote sensing and spatial metrics. Landscape and Urban Planning, 100(3), 223-230.
Polidoro, M., de Lollo, J. A., & Barros, M. V. F. (2011). Environmental impacts of urban sprawl in Londrina, Paraná, Brazil. Journal of Urban and Environmental Engineering, 5(2), 73-83.
Sharma, M., Kumar, V., & Kumar, S. (2024). A systematic review of urban sprawl and land use/land cover change studies in India. Sustainable Environment, 10(1), 2331269.
Spirkova, D., Adamuscin, A., Golej, J., & Panik, M. (2020). Negative Effects of Urban Sprawl. In Advances in Human Factors in Architecture, Sustainable Urban Planning and Infrastructure: Proceedings of the AHFE 2020 Virtual Conference on Human Factors in Architecture, Sustainable Urban Planning and Infrastructure, 16-20 July, 2020, USA (pp. 222-228). Springer International Publishing.
Sudhira, H.S., & Ramachandra, T.V. (2007, July). Characterising urban sprawl from remote sensing data and using landscape metrics. In 10th International Conference on Computers in Urban Planning and Urban Management, PR Brazil.
Tewolde, M. G., & Cabral, P. (2011). Urban sprawl analysis and modeling in Asmara, Eritrea. Remote Sensing, 3(10), 2148-2165.
Vijaya, L., & Nazim, T. (2023). Causes and Effects of Urban Sprawl: A Case Study of Jammu City. International Journal for Science Technology and Engineering, doi: 10.22214/ijraset.2023.49968
Wei, Y. D., & Ewing, R. (2018). Urban expansion, sprawl and inequality. Landscape and urban planning, 177, 259-265.
Yang, Y., Liu, Y., Yue, H., & Dong, Z. (2024). Spatiotemporal Pattern of Urban Sprawl Based on the Weighted Urban Proliferation Model: A Case Study of the Bohai Rim Region in China. Land, 13(1), 55.
Yuan, F., Sawaya, K. E., Loeffelholz, B. C., & Bauer, M. E. (2005). Land cover classification and change analysis of the Twin Cities (Minnesota) Metropolitan Area by multitemporal Landsat remote sensing. Remote sensing of Environment, 98(2-3), 317-328.
Varol, C., Ercoskun, O. Y., & Gurer, N. (2011). Local participatory mechanisms and collective actions for sustainable urban development in Turkey. Habitat international, 35(1), 9-16.